سید یونس استروشنی

در عرصۀ ادبیات، پس از تأسیس جمهوری شوروی سوسیالیستی تاجیکستان در ضمن اتحاد جماهیر شوروی، ادبیات ما را به دو دوره تقسیم کردند: کلاسیک  و نوین. آن وقت، استاد رودکی به عنوان «سردفتر ادبیات کلاسیک» و استاد صدرالدین عینی هم به عنوان «سردفتر ادبیات نوین» معرفی شدند.

بی‌شک، این تقسیم بندی، یک تقسیم بندی قراردادی و اعتباری بود. بنابر این، مفهوم «نوین»، بیش از هر چیزی دیگر، اشاره‌ بود به انتقال از یک مرحله در عرصۀ سیاست، به یک مرحله ای دیگر از آن. یعنی امارت بخارا سرنگون و سپس یک قسمتی کوچک آن، به عنوان جمهوری تاجیکستان – و آن هم در ضمن اتحاد جماهیر شوروی و کاملاً وابسته به آن و با یک ایدئولوژی خاص (کمونیستی) – برپا گردید.

خوب، شوروی پاش خورد و جمهوری تاجیکستان هم به استقلال دست یافت، و خدا را شکر!

حال، پرسش اصلی این است که اگر انتقال از یک مرحله به یک مرحلۀ دیگر در عرصۀ سیاست، موجب زیر و رو شدن ادبیات گردیده (که بی‌شک چنین هم شد)، پس چرا پس از اعلان استقلال، ادبیات ما هنوز ادامه‌ همان «ادبیات نوین» قبلی تلقی و معرفی می‌شود؟! آیا استقلال کشور ما، هیچ تأثیری در ادبیات ما نگذاشت؟!

نمی‌دانم، منظورم برای خواننده مفهوم شد یا نه. حالا، به بیانی دیگر عرض بکنم: تردیدی نیست که با تأسیس نظام کمونیستی در سرزمین ما، رنگ و بوی ادبیات ما هم عوض شد و محتوا و مضامین اشعار و آثار شاعران و نویسندگانمان در آن مرحله از حیات سیاسی کشور، بیشتر رنگ و بوی «کمونیستی» به خود گرفت و «هر نفَس، هر قطره خون، هر تار» مویشان «کمونیست» گردید. در این شکی نیست. و زمانی که شوروی پاش خورد و تاجیکستان مستقل گردید، قاعدتا انتظار این بود که ادبیات ما نیز به عنوان ادبیاتی مستقل، وارد یک مرحلۀ جدید بشود، نه ادامه‌ همان «ادبیات نوین» پیشین که به خاطر تغییر خط، اگر نگوییم ادبیاتمان تقریباً مسخ شد، لااقل می‌توان گفت که در آن، تحریفهای گسترده‌ای رخ داد.

برای اثبات این مدعا، از خوانندۀ عزیز می‌خواهم، نگاهی بیندازد به مواد آموزشی در رشتۀ زبان و ادبیات که امروز در مدارس و دانشگاه هایمان تدریس می‌شود، سپس آنها را با مواد آموزشی دوران شوروی، در همین رشته، مقایسه کند و آنگاه بگوید، آیا هیچ تغییر و دگرگونی ای احساس می‌کند؟! آیا احساس می‌کند که مواد آموزشی، در 27 سال اخیر، یعنی در دوران استقلال، رنگ و بویی دیگر دارند غیر از رنگ و بویی که در دوران شوروی داشتند؟

مواد آموزشی امروزه (در رشتۀ زبان و ادبیات) اگر نگوییم کپی و نسخۀ ادبیات دوران شوروی هستند، بی‌شک در 70-80 درصد مثل همند، شما هیچ تغییری در آنها احساس نمی‌کنید، به گونه‌ای که اگر کشور ما همچون یک کشور مستقل شناخته نباشد، احساس می‌کنید انگار ما هنوز در «جمهوری شوروی سوسیالیستی تاجیکستان» زندگی می‌کنیم و از استقلال خبری نیست.

و نه تنها در رشتۀ زبان و ادبیات، بلکه حتی متأسفانه در رشتۀ تاریخ هم وضع چنین است. گویی نهاد فرهنگی دولت تاجیکستان راضی نیست با میراث دوران شوروی پدرود گوید، بلکه می‌خواهد کماکان همان فضا در عرصۀ ادبیات و تاریخ سایه‌افکن باشد.

***

در عرصۀ علوم تجربی، مثل فیزیک یا شیمی، انتظار نمی‌رود رنگ و بوی مواد آموزشی عوض بشود، و اصلاً مطلوب هم نیست و معنا هم ندارد، زیرا فیزیک و شیمی علومی نیستند که با تغییر و دگرگونی ها در عرصۀ سیاست، رنگ و بو عوض کنند. ولی علوم انسانی، مثل ادبیات و تاریخ، چنین نیستند، حسابشان جداست. و به سخن دیگر، در علوم تجربی، بحث تحریف و تغییر محتوای آموزشی اصلاً مطرح نیستند و امکانش هم وجود ندارد. اما در ادبیات و تاریخ چرا، سیستم سیاسی حاکم می‌تواند یک شاعر را که با «کمونیسم» هیچ میانه‌ای ندارد، به عنوان یک «کمونیست دوآتشه» معرفی کند، و یک دانشمند را که خداپرست است، به عنوان یک “آته یست» به نمایش بگذارد، همانطور که در دوران شوروی صورت می‌گرفت، حالا تغییر و تحریف آثار و اشعار آنها که جای خودش.

***

به نظر می‌رسد، علت اصلی این «دنباله روی»، در تصمیم سیاسی دولتمردان کنونی تاجیکستان نهفته است؛ تصمیمی که بر نهادهای فرهنگی تحمیل می‌شود. به سخن دیگر، دستگاه حاکمه نمی‌خواهد رنگ و بوی ادبیات ما پس از استقلال عوض و از ادبیات به اصطلاح «نوین» گسسته شود. چرا؟ زیرا، گشودن باب بازنگری و تجدید نظر در این عرصه، در درجۀ اول، با خط گره می‌خورد؛ خطی که در زمان شوروی و دورۀ به اصطلاح «ادبیات نوین» بر ما تحمیل شده است. چرا که در صورت بازنگری، نخستین گام در این عرصه این خواهد بود که باید خطمان به جایگاه اصلی‌اش برگردد.

با این همه اما گریزی از بازنگری و تجدید نظر نیست، حرکت تاریخ را نمی‌توان متوقف ساخت، لذا باید دیر یا زود این تجدید نظر صورت بگیرد. و تا زمانی که سایۀ خط بیگانه بر سر ادبیات ما پابرجاست، وارد مرحلۀ جدید – مرحلۀ ادبیات مستقل – نخواهد شد و «هر نفَس، هر قطره خون، هر تار» مویش «وابسته» باقی خواهد ماند.

Advertisements