به بهانۀ زادروز حاج اکبر تورجانزاده

امروز، 16 فوریه، زادروز استاد حاج اکبر تورجانزاده، روحانی محبوب و دوست داشتنی و سیاستمدار کهنه‌کار و هوشیار است. او را در جامعه، بیشتر به لقب «قاضی داملا» می‌شناسند. در این یادداشت کوتاه، می‌خواهم شمه‌ای دربارۀ این شخصیت کم‌نظیر بنویسم.

قاضی داملا، در کنار برادرانش، ایشان نورالدین جان و محمود جان، نمونه ای بارز روحانیت غیر درباری و مستقل – که امروزها جامعۀ ما به اینچنین روحانیونی نیازی مبرم دارد – می‌باشند.

این نکته را بدین خاطر یادآور شدم که طبیعت جامعه‌های مسلمان (چه تاجیکستان باشد یا غیر آن) این است که در آنها، تنها روحانی و ملایی از محبوبیت و اعتبار و جایگاه و نفوذ معنوی برخوردار خواهد گردید که علاوه بر دانش و معرفت، مستقل و آزاد و غیر وابسته به دربار باشد.

این، مخصوص زمان ما هم نیست، در طول تاریخ اسلام چنین بوده است. عزیزان اگر صفحات تاریخ پُرفراز و نشیب جهان اسلام را تورق بکنند، خواهند دید که علمایی که تا به امروز از آنها نام برده می‌شود و تألیفاتشان به عنوان مرجع، شناخته شده و فتواهایشان هنوز اعتبار دارد، کسانی بوده‌اند که نه تنها وابسته به دربار نبوده‌اند، بلکه در موارد لازم، این حکام بوده‌اند که برای حل معضلات و مشکلات جامعه، به در خانۀ آنها می‌آمدند و از ایشان درخواست کمک می‌نمودند.

امام ابوحنیفه که اکثریت مسلمانان تاجیکستان خود را پیرو مذهب او می‌دانند، اگر امروز نامش زنده است و فتوایش معتبر، این، نه تنها به دلیل دانش و تسلطش بر معارف اسلامی بوده است، بلکه بیشتر بدین جهت که ایشان مستقل و آزاد و غیر وابسته به دربار – حتی دربار اموی و عباسی که اسلامی شمرده می‌شدند – بود.

هم دستگاه خلافت اموی و هم عباسی، از آنجا که امام ابوحنیفه از اعتبار و جایگاهی ویژه‌ای در جامعه برخوردار بود، از او تقاضا کرده بودند، تا قاضیِ دربار بشود، اما ایشان رد کرد و نپذیرفت. و همین رد او، در کنار حمایتش از قیام زیدیه (قیام مردمی) علیه دستگاه خلافت، موجب گردید او را به زندان ‌اندازند و شلاق هم بزنند و سرانجام در همان زندان جام شهادت بنوشد.

بلی، بهای مردمی بودن و مستقل بودن، یکی همین است که به تو آزار و اذیت می‌رسانند، دهانت را می‌بندند، ترا از اظهار نظر و از مسجد و منبر و دیدار با مردم ممنوع می‌کنند و گاهی به زندانت می‌‌اندازند، اینها هست، ولی با این همه، تو «می‌مانی» و مخالفانت به فراموشی سپرده می‌شوند.

امروز چه کسی «مانده است»؟ امام ابوحنیفه یا آن افرادی که او را آزار و اذیت می‌کردند؟ مسلماً، امام ابوحنیفه. آیا امروز کسی نامی از آن افراد کینه‌توز می‌برد؟ نه. اما نام امام ابوحنیفه و آموزه‌ها و مکتب و تعلیماتش «مانده است».

***

قاضی داملا، حتی آن زمان که قاضی (رئیس ادارۀ مسلمانان تاجیکستان) بود یعنی در دوران شوروی، و آن زمان هم که سمت دولتی داشت، هرگز از زیّ مردمی بودن خارج نشد. با او، هم در زمانی که قاضی بود دیدار کرده‌ام (سال 1990) و هم آن زمان که به اصطلاح، وزیر بود (سال 1999)، و هم آن زمان که هیچ وظیفه‌ای نداشت. در همۀ این مراحل زندگی، او مردمی بود و مردمی ماند، و هرگز به خاطر طمع منصب و مقام، از این زیّ خارج نشد.

دلیل این، به نظر من البته، در درجۀ اول، یک مسلمان پایبند و خدا ترس بودن اوست. او هرگز دینش را قربان دنیایش نکرد. او همیشه در کنار مردم ماند.

***

یکی دو سال قبل، در یادداشتی به مناسبت زادروزش، یادآور شده بودم و باز هم تکرار می‌کنم که حکومت تاجیکستان، بسیار اشتباه کرد وقتی او و برادرانش را از مسجد و منبر و حتی از ارتباط با مردم توسط فضای مجازی محروم ساخت. این رفتار، رفتاری بسیار غلط از سوی حکومت تاجیکستان است. اول، برادران تورجانزاده‌ها را از مسجد و مدرسه و وعظ محروم کردند، آن هم تنها به خاطر آنکه وجود این برادران، مورد پسند مفتی تازه‌کار و بی تجربۀ کشور نبود. او، تاب تحمل اعتبار و جایگاه و محبتی که مردم نسبت به این خاندان دارند نداشت، بنابر این، توطئه‌ای چید و با همکاری با برخی از نهادهای قدرتی، آنها را از بودن در مسجد محروم کرد.

سپس، برادران تورجانزاده‌ها از طریق سایت به فعالیتِ خود ادامه‌ دادند و به پاسخ پرسشهای دینی مردم پرداختند. ظاهراً، این کار هم به مذاق مقامات و جناب مفتی خوش نیامد و از اینرو وادارشان کردند، تا سایت خود را هم ببندند. امروز، نه از این سایت خبری هست و نه از صفحات این خاندان در شبکه‌های اجتماعی.

اگر امروز انواع و اقسام معضلات و مشکلات اجتماعی دامنگیر جامعۀ ما شده است – از خودکُشی ها، قتل زنان به دست شوهرانشان یا قتل مردان به دست همسرانشان، گرفتاریهای روحی و روانی جوانان و نوجوانان که حتی مکتب‌خوانها خود را به کُشتن می‌دهند، بی‌بند و باریهای اخلاقی که زنان به شوهران خود یا برعکس خیانت می‌کنند، رواج جن و اجنه‌خوانی و رونق پیدا کردن بازار فال‌بینها (که از نظر اسلام یک عمل حرام است) و غیره از مشکلات – همۀ اینها، نتیجۀ محروم ساختن روحانیها و ملاهای باسواد و مردمی مثل برادران تورجانزاده‌ها از مسجد و منبر است. اگر وضعیت به همین منوال ادامه‌ پیدا کند، خدا خودش می‌داند که این جامعه تا چند صباحی دیگر با چه سرنوشتی دچار خواهد آمد.

البته، مقاماتی که من می‌شناسم و با ذهنییتی که دارند، محال است این حرفها را بفهمند، و بر فرض اگر بفهمند، نمی‌توانند هضم کنند، اما به هر صورت، وظیفه‌ام گفتن است، که گفتم و باز هم می‌گویم، تا که روز قیامت پیش خدا مورد مؤاخذه قرار نگیرم که چرا می‌دانستی و نگفتی!

***

آخرین دیدار و گفتگوی بنده با قاضی داملا حدود سه سال پیش (2015) بود زمانی که ایشان به همراه مرحوم دکتر محمد صادق محمد یوسف، مفتی سابق ازبکستان، برای اظهار تسلیت و قرائت فاتحه جهت درگذشت همسر گرامی‌ام، مهمان بنده در ایران بودند. دلمان برای قاضی داملا بسیار تنگ شده است. سالهای اخیر هم که ایشان از ناحیۀ پای، اندکی با مشکل مواجه شدند، بسیار ناراحت و نگرانشان شدیم. از درگاه ایزد منان می‌خواهم همیشه صحت و تندرست و سالم بمانند!

امیدوارم هرچه زودتر ایشان را ببینم!

زادروزتان گرامی باشد جناب استاد حاج اکبر تورجانزاده

سید یونس استروشنی

***

زندگی نامه: حاج اکبر تورجانزاده 16 فوریه سال 1954 در ده «وحدت‌آباد» شهرستان «وحدت» در یک خانوادۀ روحانی معروف «ایشان توره‌جان» به دنیا آمده است. همزمان با تحصیل در مدرسه، در محضر پدر و جد مادری خود علوم ابتدایی دینی را فرا گرفته است. وی در سالهای 1972-1977 در مدرسۀ «میرعرب» بخارا و سالهای 1977-1980 در دانشگاه اسلامی «امام بخاری» تاشکند تحصیل و سپس در سالهای 1980-1982 در بخش روابط خارجی ادارۀ دینی مسلمانان آسیای میانه و قزاقستان فعالیت کرده است.

در سال 1982 دانشجوی رشته شریعت در دانشگاه اردن شد و سال 1987 از آن فارغ‌التحصیل گردید. سالهای 1987-1988 در دانشگاه «امام بخاری» تاشکند از فقه و حدیث تدریس کرده است.

حاج اکبر تورجانزاده در سالهای 1988-1993 مسئولیت ادارۀ قاضیات مسلمانان جمهوری تاجیکستان را بر عهده داشت. در فوریه سال 1990 نمایندۀ مردمی در شورای عالی (پارلمان) جمهوری تاجیکستان و سپس عضو ریاست شورای عالی جمهوری تاجیکستان انتخاب شده است.

از آغاز سال 1993 تا آغاز سال 1998 در بیرون از کشور زندگی و معاون اول رهبر اتحاد نیروهای مخالفین تاجیک بود. او در مذاکرات صلح تاجیکان، رهبری هیئت مذاکرکنندۀ مخالفین را بر عهده داشت. بعد از امضای سازشنامه‌های صلح، حاج اکبر تورجانزاده معاون اول نخست‌وزیر تاجیکستان تعیین شد و مدتی در این مقام مشغول به کار بود.

Advertisements