سید یونس استروشنی

در نوشتار حاضر، سعی نگارنده این است که به دور از هر گونه علاقه به این یا آن گروه خاص سیاسی، به بررسی وضع اپوزیسیون تاجیکستان در سال 2017 و اینکه در این سال چه دستاوردهایی داشته و در کجا کامیاب و در کجا ناکام گردیده است بپردازد.

در آغاز، لازم است منظور از اپوزیسیون تاجیکستان روشن گردد که امروز آن را چه گروه ها و افرادی تشکیل می‌دهند (و در این نوشتار مراد نگارنده همانهاست).

اپوزیسیون تاجیکستان را در امروز، احزاب و گروه های ذیل تشکیل می‌دهند:

1) حزب نهضت اسلامی تاجیکستان؛

2) حزب سوسیال دموکرات تاجیکستان که رسمی و در داخل کشور فعال است؛

3) گروه 24؛

4) انجمن نیروهای سازندۀ تاجیکستان؛

5) افراد و شخصیت های مستقل که با اینکه زیادند، ولی فعالیت اینان در زیر چتر حزب و یا گروه خاصی نیست.

***

از میان نامبرشده‌ها، بررسی ما بیشتر روی حزب نهضت اسلامی، گروه 24 و شخصیت های مستقل خواهد بود، زیرا حزب سوسیال دموکرات و انجمن نیروهای سازنده، در سال 2017 فعالیت چشمگیر و قابل توجهی نداشتند که مورد بحث و بررسی قرار بگیرند.

البته، وضع حزب سوسیال دموکرات که در داخل و هنوز رسمی است، قابل فهم است؛ زیرا میدان و عرصه برای تحرک و فعالیت برای این حزب، بسیار تنگ است و از اینرو، در مرحلۀ کنونی توقع و انتظار چندانی هم از او نمی‌رود که فعال باشد.

***

و اما حزب نهضت اسلامی:

أ) دستاوردهای حزب نهضت اسلامی در سال 2017:

سال 2017 برای حزب نهضت اسلامی تاجیکستان مثل سال 2016، سال بسیار سختی بود. هنوز هواداران این حزب در داخل کشور و نیز نزدیکان و بستگانشان، مورد شدیدترین فشارهای حکومت هستند، به علاوه، بیشتر رهبرانش هنوز در زندان های تاجیکستان به سر می‌برند. اما با این همه، این حزب، دستاوردهای قابل توجهی در سال 2017 داشت، از جمله آنکه:

1) حزب نهضت اسلامی توانست بازسازی و بازتنظیمی که پس از بیرون شدن از کشور و مهاجرت به خارج شروع کرده بود را (یعنی از آخرهای سال 2015 و سال 2016) تکمیل کند. محی‌الدین کبیری، رئیس حزب نهضت اسلامی، در گفتگویی کوتاه با ما، در این باره گفت: «حزب نهضت اسلامی سال 2016 در جلسۀ ریاست عالی حزب در استانبول، تصمیم گرفت از نو ساختار خود را بازسازی و سمت و سوی فعالیت های خویش برای آینده را مشخص کند، و برای این منظور، ما دو سال (یعنی سال های 2017 و 2018) در نظر گرفته بودیم، برنامۀ ما همین بود، ولی به لطف خداوند و تلاش اعضای ریاست عالی و سایر فعالان، این برنامه در ظرف همین سال یعنی سال 2017، تکمیل گردید. و اینَک، ساختار حزب نهضت اسلامی مثل سابق منظم و تقسیم کارها مشخص شده‌اند و طبق برنامه پیش می‌رویم.» وی افزود: «ما حتی خودمان چندان اطمینان نداشتیم که در ظرف یک سال، این کار صورت بگیرد، ولی الحمد لله، به لطف خداوند تحقق یافت

2) برگزاری کانفرانسی به مناسبت 20 سالگی برقراری صلح و سازش تاجیکان در شهر دورتموند آلمان (در تاریخ 9 ژوئیۀ 2017) با شرکت شخصیت های از نظر گرایش های سیاسی متنوع. این همایش به قدری تأثیر‌گذار بود که وقتی در آن، سخن از احتمال تشکیل یک ائتلاف بزرگ اپوزیسیون رفت (فقط سخن از آن بود، نه بیشتر)، این خبر حکومت تاجیکستان را تکان داده و به واکنش واداشت. در همان روزها، «سیف‌الله سفر اف»، معاون اول رئیس مرکز پژوهش های استراتژیک تاجیکستان، ضمن اعتراف به برخورداری حزب نهضت اسلامی از پایگاه مردمی در داخل کشور، با بیان اینکه «فعالیت حزب نهضت اسلامی و اتحاد گروه های مخالف در خارج، به امنیت کشور خطر دارد» گفت: «در حالی که گروه های اپوزیسیون در گذشته در داخل کشور بر روی جامعه تأثیر نداشتند، اما حزب نهضت اسلامی زمینۀ اجتماعی دارد و همه گونه فعالیت های سیاسی و اتحادش با گروه های دیگر، می‌تواند به افکار جامعه در داخل تاجیکستان تأثیر گذارد.» (رادیو آزادی، 10 ژوئیۀ 2017)

3) حضور بسیار پررنگ حزب نهضت اسلامی در کنفرانس سازمان همکاری و امنیت اروپا در ورشو (در سپتامبر 2017) و برگزاری چند نشست در حاشیۀ‌ آن. این رویداد به خصوص از این جهت هائز اهمیت بود که حکومت تاجیکستان تمام تلاش خود را به خرج داد، تا کبیری نتواند در این نشست حضور پیدا کند، تا بدانجا که خبرگزاری رسمی «خاور» از زبان مقامات، سازمان همکاری و امنیت اروپا را تهدید به تعطیل دفترش در دوشنبه بکند. اما با این همه، کبیری نه تنها حضور یافت، بلکه، هم در جلسۀ رسمی سازمان همکاری و امنیت اروپا و هم در نشست هایی که در حاشیۀ‌ آن برگزار شد، سخنرانی کرد. و در مقابل، حضور نمایندگان حکومت در این نشست اصلاً احساس نشد.

4) در این سال، حزب نهضت اسلامی توانست با همکاری با سازمان Freedom Now و نیز Hogan Lovells، عریضۀ «محمدعلی هئیت»، معاون زندانی رئیس حزب نهضت اسلامی را که در حجم 78 صفحه است، به شورای حقوق بشر سازمان ملل متحد بفرستد. در پی این اقدام بود که حدود 23 سازمان بین‌المللی، با انتشار بیانیه ای، خواستار وارد شدن اسم «سید مؤمن یتیم اف»، رئیس کمیتۀ امنیت ملی تاجیکستان به «فهرست ماگنیتسکی» شدند.

5) در این سال، رئیس حزب نهضت اسلامی توانست با «اونتونیو پنسیری»، رئیس کمیتۀ حقوق بشر در پارلمان اروپا، در شهر بروکسل دیدار و گفتگو کند (در 28 سپتامبر 2017) و خواستار اعطای «جایزۀ بین‌المللی سخر اف برای آزادی اندیشه» به «بزرگمهر یار اف»، وکیل مدافع محبوس تاجیک شود. و همچنین هیئت حزب نهضت اسلامی به رهبری کبیری، در شهر بروکسل با مقامات مختلف اروپایی نیز ملاقات و گفتگو نمودند.

اهمیت این دیدار و گفتگوها بیشتر در این است که تصور جامعۀ جهانی به خصوص مقامات اروپا، دربارۀ تاجیکستان کلاً تغییر کرده و آنها از نزدیک به آنچه در تاجیکستان می‌گذرد – از فشار و تعقیب دگراندیشان و زندانی شدن افراد به خاطر انتساب به این یا آن حزب سیاسی و محدودیت فعالیت رسانه‌ها و بی‌بند و باری و فساد در میان مقامات تاجیکستان و غیره – آشنایی پیدا کردند که این البته، در فعالیت اپوزیسیون در آینده بسیار تأثیر‌گذار است.

6) سفر کبیری، رئیس حزب نهضت اسلامی به لیتوانی و برگزاری نشستی در این کشور و بررسی مسائل مربوط به مهاجرت و پناهندگی.

7) بی تردید، آزادی «شاه نعیم کریم»، از اعضای ریاست عالی حزب نهضت اسلامی پس از بازداشت وی به درخواست اینترپل در آتن را می‌توان یکی دیگر از دستاوردهای حزب نهضت اسلامی در سال 2017 شمرد.

البته، آنچه یادآور شدم، مهمترین دستاوردهای این حزب در سال 2017 بودند، وگرنه فعالیت های دیگری نیز این حزب در خلال این سال داشت که فعلاً نیازی به ذکر آنها نیست.

***

ب) ناکامی های حزب نهضت اسلامی در سال 2017:

1) یکی از ناکامی های عمدۀ حزب نهضت اسلامی در سال 2017 این است که هنوز نتوانست ائتلافی متشکل از احزاب و گروه ها و شخصیت های مختلف اپوزیسیون تاجیک را تأسیس نماید. البته، تأسیس ائتلاف، قاعدتا فقط کار او نیست، ولی با توجه به اینکه حزب نهضت اسلامی، حزبی منظمتر است و رئیسش از جایگاه قابل توجهی در میان همۀ افراد و گروه های اپوزیسیون برخوردار است، از اینرو انتظار این است که حزب نهضت اسلامی و شخص رئیس این حزب، مبتکر این کار شود.

وقتی با جناب کبیری در این موضوع صحبت کردم، گفت: «بلی، متأسفانه هنوز موفق به ایجاد یک اتحادیه ای قوی نشدیم. من این را قبول دارم که یکی از نقاط ضعف ما در این مرحله، همین است. اما سؤال این است که آیا این کار، فقط وظیفۀ حزب نهضت اسلامی است؟ ما تا این جای کار، در این موضوع، بسیار کوشش کردیم، نه اینکه گامی برنداشته باشیم. یعنی، کاری نمانده است که مربوط به ما باشد، و ما انجام نداده باشیم. چند نوبت دیدارهایی نیز با رهبران و نمایندگان گروه های فعال داشتم. اما موانع زیادی سر راه تحقق ائتلاف وجود دارد که یکی از آنها، سعی و تلاش حکومت برای عدم تشکیل این ائتلاف است، و من اعتراف می‌کنم که حکومت در این زمینه تا حالا موفق بوده است. و نه تنها در این کار، بلکه همچنین در جدا کردن بعضی از افراد اپوزیسیون، از جمله از داخل خود حزب نهضت اسلامی، حکومت موفق بوده است. نمی‌خواهم از این افراد نام ببرم، شاید بدانید. البته، هنوز این کار ادامه‌ دارد و احتمالاً افراد دیگری هم جدا بشوند و به کشور برگردند. این روند، اگرچه ناخوشایند است، ولی ما چندان نگران نیستیم، بالاخره طبیعت مبارزه همین است که در وسط راه، کسانی که ظرفییتش را ندارند، جدا می‌شوند و دست برمیدارند، و فقط افرادی مصمم باقی خواهند ماند که تا آخر به راه خود ادامه‌ خواهند داد.»

2) یکی دیگر از ناکامی ها برای حزب نهضت اسلامی در این سال آن است که هنوز نتوانسته تلویزیون خود را، چنانکه قبلاً حرف و حدیثش بود، راه‌اندازی بکند. در این مرحله، راه‌اندازی تلویزیون و هرچه سریعتر، بسیار مهم است. یکی از قوی ترین ابزارهای اپوزیسیون در رساندن پیامش به مردم، تلویزیون است. مردم که همه نمی‌توانند وارد فضای مجازی و اینترنت شوند، و اصلاً امکانش را ندارند، اما تلویزیون از این ویژگی برخوردار است که همگانی و در دسترس عموم است.

3) مطلب دیگر در مورد ناکامی های حزب نهضت اسلامی در این سال، فعالیتش در فضای مجازی است. اعضای حزب نهضت اسلامی، با اینکه در فضای مجازی فعال هستند، ولی نحوۀ حضور و فعالیت آنها مطلوب نیست. مثلاً، مطالب مربوط به حزب نهضت اسلامی در فیسبوک، هنوز هم بیشتر از سوی افرادی منتشر می‌شود که نام مستعار دارند. باید افراد ردۀ بالای این حزب و به خصوص رئیس و اعضای ریاست عالی‌اش، همه‌روزه باید مطالب بکارند و فعال باشند. امروزه، به جز داملا محمد سعید رضایی، باباجان قیوم زاد، محمود جان فیض الرحمان (سخنگوی حزب نهضت اسلامی)، الهام جان یعقوب اف و چند نفر دیگر، از سایر فعالان این حزب در فضای مجازی خبری نیست. و این در حالی است که همانطوری که مطلع هستم، افراد زیادی از ردۀ بالای این حزب در خارج از کشور به سر می‌برند، افرادی مثل جناب محمد جان نوری (پسر مرحوم استاد نوری) و دیگران.

امروزه، فعالیت در فضای مجازی، مثل فعالیت در فضای حقیقی است. سیاستمداران جهان و رؤسای جمهور و نخست‌وزیرها، بیشتر در فضای مجازی حضور دارند، تا در فضای حقیقی، مثل ترامپ، رئیس جمهور آمریکا که بیش از اینکه در فضای حقیقی حضور داشته باشد، در فضای مجازی حضور دارد. نباید حضور در فضای مجازی را دستکم گرفت و بی‌تأثیر پنداشت. از اینرو، حضور رئیس حزب نهضت اسلامی در فضای مجازی (و به خصوص در فیسبوک که تاجیکان بسیاری در آن حضور دارند) و برگزاری نشست های آنلاین و گفتگو با مردم، از ضروریات است.

فعلاً تنها همین موارد بالا به ذهنم رسید.

***

و اما گروه 24:

أ) موفقیت های گروه 24 در سال 2017:

1) از موفقیتهای عمدۀ این گروه در سال 2017، راه‌اندازی تجمعات در شهرهای مختلف اروپا بود، به خصوص تجمعاتی که هنگام سفر مقامات تاجیکستان به این یا آن پایتخت های کشورهای اروپایی صورت گرفتند. تأثیر این تجمعات به حدی بوده است که (طبق آنچه به ما رسید)، شخص امامعلی رحمان سفیران تاجیکستان در یکی دو کشور را که این گردهمایی ها در آنها برگزار شده است عوض نموده.

2) یکی دیگر از موفقیت های این گروه در این سال، اجرای برنامۀ «صدای مردم» در فضای مجازی است که توسط نور‌الدین رضایی، یکی از فعالان این گروه اجرا می‌شود. این برنامه را می‌توان یکی از موفقترین برنامه‌های اپوزیسیون تاجیک – که در نوع خود بی‌سابقه است – در سال 2017 توصیف نمود.

3) از دیگر کامیابی های این گروه در این سال، می‌توان از حضور پرشور اعضای این گروه در فضای مجازی به خصوص فیسبوک یادآور شد.

***

ب) ناکامی های گروه 24:

یکی از نکاتی که به عنوان ناکامی برای این گروه (چه در سال 2017 و چه در گذشته) می‌توان عنوان کرد، این است که این گروه، هنوز دارای یک برنامۀ مشخصی نیست که نظاره گر از خلال آن بتواند با اهداف این گروه و اینکه تاجیکستان را چگونه می‌خواهد ببیند، استنتاج نماید.

توضیح آنکه: یک گروه و تشکل سیاسی – که به عنوان اپوزیسیون مطرح است – برنامه‌اش فقط انتقاد از سیاست های حکومت نیست، بلکه باید برنامه‌های سیاسی وی، به خصوص در ناحیۀ ساختار سیاسی که می‌خواهد، و همچنین برنامه‌های اقتصادی و فرهنگی وی، باید مشخص و واضح باشند، تا مردم با وی آشنا و سپس تکلیفشان را با وی مشخص نمایند. اساساً، انتقاد از سیاست های حکومت اصل نیست، بلکه فرع است. یعنی اصل، برنامه‌های توست که بر مبنای آنها، تو به انتقاد می‌پردازی. هنوز مشخص نیست که آیا گروه 24 قانون اساسی تاجیکستان را می‌پذیرد و ایرادش فقط در اجرای این قانون است، و یا نه، قانون اساسی تاجیکستان را اصلاً قبول ندارد؟ اینها مشخص نیستند. زیرا، اگر قانون اساسی را قبول داشته باشد، در این صورت، شیوۀ عملش به نحوی خواهد بود، و اگر نمی‌پذیرد، شیوۀ عملش به نحوی دیگر خواهد بود که مثلاً به دنبال انقلاب است. اینها باید از آغاز مشخص باشند. وگرنه، با انتقاد صرف که هیچ گروه و حزبی به جایی نخواهد رسید.

***

و اما افراد و شخصیت های مستقل:

ما افراد و شخصیت های زیادی داریم که می‌توان آنها را در شمار اپوزیسیون تاجیکستان دانست. این افراد، هم در داخل تاجیکستان هستند و هم در خارج از آن. در اینجا بحثم بیشتر روی شخصیت هایی است که در خارج از تاجیکستان زندگی و فعالیت می‌کنند. فعلاً نمی‌خواهم از همۀ آنها اینجا نام ببرم، ولی چند نفر آنها را می‌توان نام برد؛ افرادی مثل علیم شیرزمان اف، تیمور ورقی، موجوده صاحب‌نظراوا و دیگران…

این افراد در مجموع موفق اند، زیرا همیشه در صحنه حضور دارند و صدایشان را به گوش مقامات می‌رسانند، و در هر جایی که احساس می‌کنند که باید باشند، هستند.

فعلاً چیزی در این خصوص نمی‌توانم اظهار نظر کنم که آیا این افراد تا آخر می‌خواهند به همین صورت، یعنی به صورت انفرادی، فعالیت کنند، و یا می‌خواهند تشکل و یا گروهی تأسیس نموده و زیر چتر آن فعالیت کنند؟ در این مورد چیزی نمی‌دانم، البته به استثنای این مورد که علیم شیرزمان اف و تیمور ورقی برنامهایی دارند که وقتش که رسید، بیشتر در این خصوص صحبت خواهم کرد.

و اما دیگران، انتظار از آنها این است که فعالیتشان را یک کمی گسترش بدهند؛ به این صورت که اگر در توانشان هست، گروه و یا حزب و یا انجمن (هرچه هست) تأسیس نمایند، و یا اگر روزنامه‌نگار هستند، خبرگزاری ها و پایگاههای اطلاع رسانی راه بیندازند و یا حداقل در یکی از رسانه‌های مطرح جهان به عنوان تحلیلگر و کارشناس فعالیت کنند.

یک سری مطالبی هست در این زمینه که بحثش اینجا نیست، باید در یک مقالۀ جدا مطرح شوند که اگر فرصت دست داد می‌نویسم.

سلامت باشید

Advertisements